“Hoe weet ChatGPT dat?” is een vraag die je in de bovenbouw en de brugklas vaak hoort. Het eerlijke antwoord is verrassend: een taalmodel weet het niet, het voorspelt. In dit artikel vind je een complete les van 50 minuten voor leerlingen van ongeveer 10 tot 14 jaar. Ze ontdekken hoe een taalmodel werkt, waarom het fouten kan maken en hoe je er verstandig mee omgaat. Leerlingen hebben er geen eigen AI-account voor nodig.
Zoek je eerst een bredere uitleg over AI, met vier kernideeën voor jongere kinderen? Lees dan AI uitleggen aan kinderen.
Hoe werkt een taalmodel, in één alinea?
Een taalmodel is een computerprogramma dat is getraind met enorm veel tekst. Tijdens het trainen krijgt het steeds een stuk tekst en moet het raden wat er volgt. Aan het begin raadt het vrijwel willekeurig, maar door heel veel te oefenen wordt het steeds beter in het herkennen van patronen. Als jij een vraag stelt, maakt het model daarom woord voor woord een antwoord: steeds het woord dat het meest waarschijnlijk volgt. Er zit een element van toeval in, dus dezelfde vraag kan een ander antwoord geven. Zo beschrijft OpenAI zelf hoe ChatGPT werkt (OpenAI). Een taalmodel zoekt dus geen feiten op in een soort encyclopedie. Het maakt nieuwe tekst die klinkt zoals tekst die het eerder heeft gezien. Daardoor kan een antwoord overtuigend klinken en toch niet kloppen.
Hoe ziet de les van 50 minuten eruit?
| Tijd | Onderdeel | Wat doen leerlingen? |
|---|---|---|
| 0–5 min | Raadspel | Het volgende woord in een zin voorspellen |
| 5–15 min | Uitleg | Ontdekken hoe een taalmodel voorspelt en traint |
| 15–35 min | Patronen met Ozobot | Een patroon van de robot herkennen en de laatste stap voorspellen |
| 35–45 min | De woordketting | Ervaren hoe een tekst kan kloppen qua taal maar niet qua feiten |
| 45–50 min | Afsluiting | Afspraken maken over controleren en privacy |
Stap 1: het raadspel (5 minuten)
Schrijf het begin van een zin op het bord: “De kat klom in de …”. Laat leerlingen op een briefje het volgende woord schrijven. Tel de antwoorden. Waarschijnlijk kiest een groot deel van de klas hetzelfde woord, bijvoorbeeld “boom”. Vraag: “Waarom kozen zoveel mensen hetzelfde woord?” Het antwoord: omdat jullie die combinatie vaak hebben gehoord of gelezen. Dat is precies wat een taalmodel doet, alleen met veel meer tekst.
Stap 2: zo voorspelt en traint een taalmodel (10 minuten)
Teken een eenvoudig schema op het bord: invoer → voorspelling → correctie → opnieuw. Leg uit dat een taalmodel tijdens het trainen dit rondje ontelbaar vaak doorloopt. Elke keer dat het verkeerd raadt, wordt het een klein beetje bijgesteld. Bespreek twee vragen:
- Waarom heeft een taalmodel zoveel voorbeelden nodig?
- Wat gebeurt er als de voorbeelden eenzijdig zijn, bijvoorbeeld alleen teksten over voetbal?
Benadruk dat dit een vereenvoudigde uitleg is. Het belangrijkste inzicht voor leerlingen: een taalmodel “begrijpt” woorden niet zoals een mens, het herkent patronen en zet ze voort.
Stap 3: patronen voorspellen met Ozobot (20 minuten)
Hiervoor is de les Voorspelkampioen (Ozobot Evo of Ari, Ozobot Editor) gemaakt. Leerlingen werken in groepjes van twee of drie. Eén leerling bedient de computer en laadt met een deelcode uit de les een programma op de robot, zonder dat de anderen het scherm zien. De andere leerlingen kijken naar de robot, schrijven het patroon op dat hij herhaalt en voorspellen de laatste beweging. Daarna wisselen ze van rol.
Bespreek na afloop: “Hoe hielp het herhalen van het patroon je om de laatste stap te voorspellen? Waar lijkt dat op bij een taalmodel?” Gebruik je Ari, zorg dan dat de robot vooraf met wifi is verbonden, want Ari ontvangt programma’s uit Ozobot Editor via wifi.
Heb je geen robots? Laat leerlingen dan elkaars bewegingspatronen voordoen en voorspellen: twee stappen vooruit, draai, twee stappen vooruit, draai, en wat komt er nu?
Stap 4: de woordketting (10 minuten)
Laat een rij leerlingen samen een zin maken over een onderwerp, bijvoorbeeld “De hoofdstad van …”. Elke leerling ziet alleen het laatste woord van de vorige leerling en vult het woord aan dat volgens hem het best past. Lees de zin aan het eind voor. Vaak klinkt de zin goed, maar klopt hij niet. Zo ervaren leerlingen waarom een taalmodel soms dingen verzint: het kiest woorden die goed klinken, niet woorden die gecontroleerd waar zijn.
Vraag daarna: “Hoe kun je controleren of een antwoord van een chatbot klopt?” Verzamel antwoorden, zoals een tweede bron zoeken, het aan een volwassene vragen of het in een boek opzoeken.
Stap 5: afspraken maken (5 minuten)
Sluit af met drie afspraken die de klas zelf formuleert, bijvoorbeeld:
- Een antwoord van AI controleer ik altijd met een andere bron.
- Ik typ geen persoonlijke gegevens in, zoals mijn naam, adres of foto’s.
- Ik gebruik AI alleen als de school of mijn ouders dat goed vinden.
Wil je verder? In de les Patronen, geen geheugen (50 minuten, voor iets jongere leerlingen) zoeken leerlingen patronen in getallenreeksen en lichtpatronen en programmeren ze Ozobot om hun voorspelling te controleren.
Mogen leerlingen zelf ChatGPT gebruiken?
Dat hangt af van de leeftijd, van de voorwaarden van de dienst en van de afspraken van je school. Deze regels gelden in heel Europa:
| Regel | Wat staat er? | Bron |
|---|---|---|
| Minimumleeftijd ChatGPT | Minimaal 13 jaar, of ouder als het eigen land een hogere leeftijd voorschrijft; onder de 18 jaar is toestemming van een ouder of voogd nodig | Europese gebruiksvoorwaarden van OpenAI |
| Toestemming voor online diensten (AVG) | De leeftijdsgrens voor ouderlijke toestemming ligt per EU-land tussen 13 en 16 jaar | Europese Commissie |
| Advies UNESCO | Overweeg een leeftijdsgrens van 13 jaar voor het gebruik van generatieve AI in de klas | UNESCO, via UN News |
| Europese AI-verordening | Organisaties die AI inzetten, ook scholen, werken aan de AI-geletterdheid van hun personeel | Verordening (EU) 2024/1689 |
Voor deze les is een eigen account niet nodig. Laat je een chatbot zien, doe dat dan klassikaal met het account van de leerkracht. Kennisnet wijst erop dat AI-toepassingen veilig moeten zijn en passend bij de leeftijd van leerlingen, en dat niet alle AI-bedrijven gegevens binnen de EU bewaren (Kennisnet). Volg daarom altijd het beleid van je school over welke diensten mogen.
Hoe past deze les bij AI-geletterdheid?
De les werkt aan het begrijpen van AI: leerlingen leren hoe een taalmodel tot een antwoord komt en waarom ze dat antwoord kritisch moeten bekijken. Het AI-competentiekader van UNESCO voor leerlingen noemt begrijpen als eerste van drie niveaus, gevolgd door toepassen en creëren (UNESCO). Voor leerkrachten bracht Kennisnet in september 2026 een raamwerk AI-geletterdheid uit, met de competenties kundig, kritisch en creatief (Kennisnet).
De les past ook goed in de Hour of AI, het wereldwijde initiatief van CodeAI (voorheen Code.org) dat vroeger Hour of Code heette. De activiteiten zijn gratis en passen in één lesuur; het hoogtepunt is de Computer Science Education Week, die in 2026 begint op maandag 7 december (Hour of AI).
Veelgestelde vragen
Heb ik voor deze les een AI-account of internet nodig?
Leerlingen hebben geen AI-account nodig. Voor stap 3 gebruik je Ozobot Editor in de browser om de programma’s op Evo of Ari te laden, dus daarvoor heb je wel internet nodig. Zonder robots kun je stap 3 vervangen door het bewegingspatroon zonder robot.
Waarom maakt ChatGPT soms fouten?
Een taalmodel voorspelt woord voor woord wat het meest waarschijnlijk volgt. Het controleert niet of iets waar is. Daardoor kan het een antwoord geven dat goed klinkt maar niet klopt. Controleer belangrijke informatie daarom altijd met een andere betrouwbare bron.
Vanaf welke leeftijd mag een leerling ChatGPT gebruiken?
Volgens de Europese gebruiksvoorwaarden van OpenAI vanaf 13 jaar, of ouder als het eigen land een hogere leeftijd voorschrijft. Onder de 18 jaar is toestemming van een ouder of voogd nodig. Daarnaast gelden de afspraken van je school.
Werkt deze les ook met Ozobot Bit+?
De les Voorspelkampioen is gemaakt voor Ozobot Evo en Ari, die je in Ozobot Editor programmeert. Met Bit+ kun je het raadspel, de woordketting en het bewegingspatroon zonder robot gewoon doen. Laat de leerlingen dan zelf een patroon met kleurcodes tekenen dat een klasgenoot moet voorspellen.
Past deze les bij de Hour of AI?
Ja. De les duurt 50 minuten en past dus in één lesuur. De Hour of AI valt in 2026 in de week van 7 december, maar je kunt de activiteiten het hele jaar gebruiken.
Bronnen
- https://openai.com/policies/how-chatgpt-and-our-foundation-models-are-developed/
- https://openai.com/policies/eu-terms-of-use/
- https://commission.europa.eu/law/law-topic/data-protection/rules-business-and-organisations/legal-grounds-processing-data/are-there-any-specific-safeguards-data-about-children_nl
- https://news.un.org/en/story/2023/09/1140477
- https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2024/1689/oj
- https://www.kennisnet.nl/artificial-intelligence/kansen-en-risicos-van-generatieve-ai-in-het-onderwijs/
- https://www.kennisnet.nl/artificial-intelligence/werken-met-het-raamwerk-ai-geletterdheid/
- https://www.unesco.org/en/articles/ai-competency-framework-students
- https://hourofai.org/
